Điện thoại reo.
Bạn nhìn màn hình.
Là mẹ.
Bạn bắt máy.
Gương mặt mẹ xuất hiện trong cuộc gọi video.
Giọng nói cũng giống mẹ.
Mẹ nói:
“Con chuyển cho mẹ một ít tiền ngay được không? Mẹ đang có việc gấp.”
Bạn hơi bất ngờ.
Nhưng nhìn trên màn hình đúng là mẹ.
Nghe giọng cũng đúng là giọng mẹ.
Bạn nghĩ:
“Chắc mẹ đang gặp chuyện thật.”
Bạn chuyển tiền.
Vài phút sau, bạn gọi lại cho mẹ.
Mẹ bắt máy và hỏi:
“Mẹ có gọi cho con đâu?”
Lúc đó bạn mới hiểu.
Gương mặt và giọng nói trong cuộc gọi có thể đã bị giả bằng công nghệ deepfake.
Deepfake là gì?
Deepfake là nội dung hình ảnh, âm thanh hoặc video được tạo hoặc chỉnh sửa bằng công nghệ để khiến một người trông giống như đang nói hoặc làm điều mà họ thực tế không làm.
Ví dụ, kẻ xấu có thể sử dụng hình ảnh và giọng nói công khai của một người để tạo ra một video giả.
Người trong video có thể:
Nói một câu mà họ chưa từng nói.
Thực hiện một hành động mà họ chưa từng thực hiện.
Hoặc xuất hiện trong một cuộc gọi video mà thực tế họ không hề tham gia.
Công nghệ này không phải lúc nào cũng được sử dụng cho mục đích xấu. Nó có thể được dùng trong điện ảnh, giải trí, giáo dục hoặc sáng tạo nội dung.
Nhưng khi bị kẻ xấu sử dụng để giả danh người khác nhằm lấy tiền hoặc thông tin, nó trở thành một công cụ lừa đảo rất nguy hiểm.
Vì sao deepfake khiến chúng ta dễ mắc bẫy?
Vì trước đây chúng ta thường có một suy nghĩ khá đơn giản:
“Nếu tôi nhìn thấy người đó trên video và nghe đúng giọng của họ thì chắc chắn đó là họ.”
Nhưng điều này không còn hoàn toàn đúng.
Công nghệ hiện nay có thể tạo ra những nội dung giả ngày càng thuyết phục.
Điều đáng sợ không nằm ở việc deepfake có thể hoàn hảo đến mức nào.
Mà nằm ở chỗ:
Kẻ lừa đảo chỉ cần làm cho bạn tin đủ lâu để bạn thực hiện một hành động.
Ví dụ:
Chuyển tiền.
Gửi mã OTP.
Tiết lộ mật khẩu.
Gửi thông tin cá nhân.
Hoặc nhấp vào một đường link.
Chiêu trò thường bắt đầu bằng một tình huống khẩn cấp
Kẻ lừa đảo thường không gọi video chỉ để nói chuyện.
Họ cần bạn ra quyết định thật nhanh.
Ví dụ:
“Mẹ đang ở bệnh viện.”
“Bố bị mất điện thoại.”
“Anh đang gặp rắc rối, cần tiền ngay.”
“Chị đang ở ngoài đường, chuyển tiền giúp chị.”
“Đừng gọi lại, đang rất gấp.”
Điểm chung là câu chuyện khiến bạn không có nhiều thời gian suy nghĩ.
Bạn không kịp kiểm tra.
Bạn chỉ muốn giúp người thân của mình.
Và chính cảm xúc đó có thể bị lợi dụng.
“Nhưng tôi nhìn thấy chính khuôn mặt của người thân mà?”
Đây là điều khiến deepfake nguy hiểm.
Gương mặt xuất hiện trên màn hình có thể rất giống người mà bạn quen.
Giọng nói cũng có thể tương tự.
Nhưng hãy nhớ:
Hình ảnh và giọng nói không còn là bằng chứng tuyệt đối về danh tính của một người trên Internet.
Nếu yêu cầu liên quan đến tiền bạc hoặc thông tin quan trọng, bạn nên xác minh bằng một cách khác.
Đặc biệt khi tình huống được mô tả là khẩn cấp.
Dấu hiệu đầu tiên: Người thân gọi video nhưng câu chuyện rất bất thường
Hãy chú ý đến hoàn cảnh.
Ví dụ người thân thường không bao giờ gọi bạn vào thời điểm đó nhưng hôm nay lại gọi.
Họ nói đang ở một nơi rất khác.
Câu chuyện có những chi tiết không giống bình thường.
Hoặc họ yêu cầu một khoản tiền lớn mà trước đây chưa từng đề cập.
Một dấu hiệu riêng lẻ chưa chứng minh đó là deepfake.
Nhưng khi có nhiều điểm bất thường cùng lúc, đừng vội chuyển tiền.
Dấu hiệu thứ hai: Người trong video liên tục né tránh câu hỏi của bạn
Bạn hỏi:
“Mẹ đang ở đâu?”
Họ trả lời rất chung chung.
Bạn hỏi một câu mà chỉ hai người biết.
Họ lại chuyển sang chuyện khác.
Bạn yêu cầu họ thực hiện một hành động đơn giản.
Họ không làm hoặc tiếp tục nói về việc chuyển tiền.
Đây là lúc bạn nên dừng lại.
Một cuộc gọi video có khuôn mặt giống người thân không có nghĩa bạn không được phép kiểm tra thêm.
Dấu hiệu thứ ba: Họ liên tục thúc ép
“Nhanh lên con.”
“Mẹ cần ngay.”
“Đừng hỏi nữa.”
“Chuyển trước đi rồi mẹ giải thích sau.”
“Không còn thời gian đâu.”
Đây là dấu hiệu rất đáng chú ý.
Trong một tình huống khẩn cấp thật sự, bạn vẫn có thể tìm cách xác minh.
Nếu một người cố ngăn bạn gọi lại, hỏi người khác hoặc kiểm tra thông tin, hãy càng cẩn thận.
Cách đơn giản nhất: Gọi lại bằng một kênh khác
Đây là nguyên tắc rất hữu ích:
Đừng xác minh người gọi bằng chính kênh mà người đó đang sử dụng để yêu cầu tiền.
Nếu bạn nhận được cuộc gọi video từ một tài khoản của mẹ, hãy thử gọi vào số điện thoại mà bạn đã lưu từ trước.
Hoặc gọi cho bố.
Gọi cho anh chị.
Hỏi một người thân khác.
Nếu người gọi nói:
“Đừng gọi cho mẹ, mẹ đang dùng máy này.”
thì càng không nên bỏ qua việc xác minh.
Một cuộc gọi khác có thể giúp bạn phát hiện ra toàn bộ câu chuyện là giả.
Đặt một “mật khẩu gia đình”
Đây là một cách rất đơn giản nhưng hữu ích.
Gia đình có thể thống nhất trước một câu hoặc từ khóa mà chỉ những người trong gia đình biết.
Không cần phải là một mật khẩu phức tạp.
Ví dụ cả gia đình thống nhất rằng khi có tình huống khẩn cấp và cần xác minh, người gọi có thể được hỏi một câu riêng.
Điều này không phải biện pháp bảo mật tuyệt đối.
Nhưng nó tạo thêm một lớp kiểm tra mà kẻ giả danh khó biết nếu thông tin đó chưa từng được chia sẻ công khai.
Quan trọng là không đăng công khai “mật khẩu gia đình” lên mạng xã hội.
Đừng chỉ hỏi một câu quá dễ đoán
Nếu bạn hỏi:
“Mẹ tên gì?”
thì người giả danh có thể đã biết.
Nếu hỏi:
“Con tên gì?”
cũng vậy.
Hãy ưu tiên những thông tin hoặc câu chuyện không được công khai trên mạng.
Ví dụ một kỷ niệm riêng giữa hai người hoặc một quy ước gia đình.
Tuy nhiên, cũng không nên biến việc xác minh thành một cuộc kiểm tra quá phức tạp.
Mục tiêu chỉ là tạo thêm một bước để tránh quyết định vội vàng.
Đừng chuyển tiền chỉ vì “đó là người thân”
Trong tình huống khẩn cấp, hãy tách hai việc ra:
Một là xác định người đang yêu cầu.
Hai là quyết định có chuyển tiền hay không.
Đừng gộp hai việc thành:
“Thấy mẹ trên video nên chắc chắn phải chuyển.”
Hãy xác minh trước.
Sau đó mới quyết định.
Nếu số tiền lớn, càng cần có thêm một người trong gia đình biết chuyện.
Deepfake có phải lúc nào cũng dễ nhận ra?
Không.
Và đây là điều bạn cần nhớ.
Không nên dựa hoàn toàn vào những mẹo kiểu:
“Nhìn mắt là biết.”
“Nếu môi không khớp thì chắc chắn là giả.”
“Video hơi mờ thì chắc chắn là deepfake.”
Các kỹ thuật tạo nội dung giả thay đổi rất nhanh.
Một video giả có thể có những dấu hiệu bất thường, nhưng không phải lúc nào người bình thường cũng nhận ra.
Vì vậy, cách bảo vệ tốt hơn không phải là trở thành chuyên gia nhận diện deepfake.
Mà là:
Không dùng một video hoặc giọng nói làm bằng chứng duy nhất cho một quyết định tài chính quan trọng.
Đừng để chất lượng cuộc gọi đánh lừa bạn
Có một số tình huống cuộc gọi bị giật, hình ảnh mờ, âm thanh không rõ.
Điều đó không có nghĩa chắc chắn là deepfake.
Ngược lại, hình ảnh rõ nét cũng không chứng minh chắc chắn người đó là thật.
Vì vậy, đừng cố tìm một “dấu hiệu thần kỳ”.
Hãy nhìn vào toàn bộ tình huống:
Người gọi là ai?
Vì sao họ cần tiền?
Tại sao lại gấp?
Vì sao không thể xác minh bằng cách khác?
Thông tin có khớp với thực tế không?
Có ai khác có thể xác nhận không?
Một cuộc gọi video cũng có thể bị giả mạo tài khoản
Kẻ xấu không nhất thiết phải tạo một tài khoản hoàn toàn mới.
Chúng có thể tìm cách chiếm quyền tài khoản của người khác rồi sử dụng tài khoản đó để liên hệ với bạn bè và người thân.
Vì vậy, nếu một người bạn hoặc người thân bất ngờ nhắn:
“Chuyển tiền cho mình ngay.”
thì việc tài khoản mang đúng tên và ảnh của họ vẫn chưa đủ để bạn bỏ qua việc xác minh.
Tài khoản thật cũng có thể nằm trong tay người không phải chủ tài khoản.
Đặc biệt cẩn thận khi họ yêu cầu chuyển tiền đến tài khoản của người khác
Đây là một dấu hiệu rất đáng chú ý.
Ví dụ người thân nói:
“Con chuyển vào tài khoản này giúp mẹ.”
Nhưng tên người nhận hoàn toàn xa lạ.
Đừng vội nghĩ:
“Chắc là tài khoản của người quen của mẹ.”
Hãy xác minh.
Nếu câu chuyện không rõ ràng, không chuyển tiền cho đến khi bạn biết chính xác tiền đi đâu và vì sao.
Nếu bạn đã chuyển tiền thì sao?
Đừng im lặng.
Hãy nói ngay với bố mẹ hoặc người lớn đáng tin cậy.
Nếu giao dịch vừa xảy ra, cần nhanh chóng liên hệ ngân hàng hoặc đơn vị thanh toán liên quan để hỏi về khả năng hỗ trợ xử lý giao dịch.
Giữ lại:
Ảnh chụp cuộc trò chuyện.
Số điện thoại.
Tài khoản mạng xã hội.
Thông tin tài khoản nhận tiền.
Thời gian giao dịch.
Nội dung chuyển tiền.
Đường link hoặc tệp liên quan nếu có.
Những thông tin này có thể hữu ích khi trình báo hoặc nhờ hỗ trợ.
Đừng xóa cuộc trò chuyện chỉ vì cảm thấy xấu hổ.
Nếu bạn đã gửi OTP hoặc mật khẩu thì sao?
Hãy xử lý ngay.
Nếu vẫn còn đăng nhập được:
Đổi mật khẩu thông qua ứng dụng hoặc website chính thức.
Kiểm tra email và số điện thoại khôi phục.
Kiểm tra các thiết bị đang đăng nhập.
Đăng xuất những thiết bị lạ.
Bật xác thực hai yếu tố nếu có.
Kiểm tra các thay đổi bất thường trong tài khoản.
Nếu mất quyền truy cập, sử dụng quy trình khôi phục tài khoản chính thức của nền tảng.
Không trả tiền cho người lạ tự nhận có thể “hack ngược” hoặc “lấy lại tài khoản” cho bạn.
Deepfake không chỉ dùng để lừa tiền
Công nghệ giả mạo hình ảnh và giọng nói còn có thể bị sử dụng cho nhiều mục đích xấu khác.
Ví dụ giả danh người quen.
Giả danh người nổi tiếng.
Tạo nội dung sai sự thật.
Đánh lừa người khác.
Hoặc tạo ra hình ảnh, video gây tổn hại cho một người.
Vì vậy, kỹ năng quan trọng không chỉ là “nhận diện deepfake”.
Mà là biết khi nào mình cần xác minh thông tin trước khi tin hoặc hành động.
Quy tắc 3 bước khi người thân gọi và hỏi tiền
Bước 1: Dừng lại.
Đừng chuyển tiền ngay cả khi bạn đang rất lo.
Bước 2: Xác minh.
Gọi lại bằng số điện thoại hoặc một kênh liên lạc khác mà bạn đã biết từ trước.
Bước 3: Hỏi người thứ hai.
Nếu vẫn chưa chắc chắn, gọi cho một thành viên khác trong gia đình.
Ba bước rất đơn giản.
Nhưng chúng tạo ra một khoảng thời gian đủ để cảm xúc bình tĩnh lại và sự thật có cơ hội xuất hiện.
Điều quan trọng nhất
Deepfake đáng sợ không phải vì nó khiến bạn không thể phân biệt thật giả.
Mà vì nó có thể khiến bạn tin quá nhanh.
Bạn thấy khuôn mặt của mẹ.
Bạn nghe giọng của bố.
Bạn nhìn thấy tài khoản của người anh.
Và não bạn lập tức kết luận:
“Đó chính là người mình biết.”
Nhưng trong môi trường số, hình ảnh và giọng nói có thể bị giả mạo.
Vì vậy, khi một cuộc gọi video bất ngờ đi kèm với một yêu cầu liên quan đến tiền bạc, hãy nhớ:
Đừng chuyển tiền chỉ vì bạn nhìn thấy khuôn mặt quen thuộc trên màn hình.
Hãy gọi lại.
Hãy hỏi người khác.
Hãy xác minh bằng một kênh khác.
Và nếu người kia cứ thúc ép bạn phải chuyển ngay, hãy càng chậm lại.
Trong một tình huống khẩn cấp, vài phút xác minh có thể đáng giá hơn rất nhiều so với số tiền bạn sắp chuyển.
Miss Teen Dictionary
Deepfake = nội dung hình ảnh, âm thanh hoặc video được tạo hoặc chỉnh sửa bằng công nghệ để khiến một người trông như đang nói hoặc làm điều mà họ thực tế không làm.
Deepfake scam = sử dụng công nghệ giả mạo hình ảnh hoặc giọng nói để giả danh một người nhằm lừa tiền, lấy thông tin hoặc khiến nạn nhân thực hiện một hành động.
Dấu hiệu cần chú ý: Người gọi bất ngờ yêu cầu tiền, câu chuyện rất khẩn cấp, thúc ép chuyển khoản, né tránh việc xác minh bằng kênh khác hoặc yêu cầu chuyển tiền đến một tài khoản bất thường.
Nếu gặp: Không chuyển tiền ngay. Gọi lại người thân bằng số điện thoại hoặc kênh liên lạc đã biết từ trước và xác minh với một người khác trong gia đình.
Câu nhớ nhanh: “Thấy đúng mặt chưa chắc là đúng người — chuyện tiền bạc luôn cần một bước xác minh khác.”