Có một người bạn nói một câu khiến bạn tổn thương.
Bạn nhớ rất rõ chuyện đó.
Bạn thậm chí còn nhớ cả lúc ấy mình đã cảm thấy thế nào.
Nhưng khi bạn nói ra, người kia trả lời:
“Tớ có nói thế bao giờ đâu?”
Bạn bắt đầu nghi ngờ trí nhớ của mình.
“Hay là mình nhớ nhầm?”
Vài ngày sau, một chuyện khác xảy ra.
Bạn lại bị nói:
“Cậu lúc nào cũng nghĩ quá lên.”
“Cậu nhạy cảm thật đấy.”
“Chuyện bé tí mà cũng làm ầm lên.”
Cuối cùng, thay vì hỏi tại sao người kia lại đối xử với mình như vậy, bạn bắt đầu tự hỏi:
“Có phải vấn đề nằm ở mình không?”
Nếu bạn từng có cảm giác như vậy, bạn có thể đã gặp một hành vi được gọi là gaslighting.
Gaslighting là gì?
Gaslighting là một dạng thao túng tâm lý, trong đó một người liên tục khiến người khác nghi ngờ ký ức, cảm nhận, suy nghĩ hoặc cách nhìn nhận sự việc của chính mình.
Nói đơn giản hơn:
Người kia làm một chuyện khiến bạn tổn thương, nhưng sau đó lại khiến bạn nghi ngờ rằng chuyện đó có thật sự xảy ra hay không, hoặc rằng phản ứng của bạn mới là vấn đề.
Ví dụ:
Bạn nghe rất rõ một người nói xấu mình.
Khi bạn hỏi, họ nói:
“Cậu nghe nhầm rồi.”
Bạn đưa ra bằng chứng, họ lại nói:
“Cậu lúc nào cũng hiểu sai ý người khác.”
Sau nhiều lần như vậy, bạn bắt đầu không còn tin vào chính mình.
Đó mới là điều đáng lo.
Gaslighting không đơn giản là “nói dối”
Đây là điểm rất quan trọng.
Không phải cứ ai nói dối bạn là đang gaslighting.
Không phải cứ hai người nhớ khác nhau về một chuyện là gaslighting.
Không phải cứ ai không đồng ý với cảm nhận của bạn cũng đang thao túng bạn.
Ví dụ, bạn nói:
“Tớ thấy câu nói đó làm tớ buồn.”
Người kia trả lời:
“Tớ không có ý làm cậu buồn, nhưng tớ hiểu vì sao cậu cảm thấy như vậy. Xin lỗi cậu.”
Đó không phải gaslighting.
Hai người có thể hiểu một sự việc khác nhau và vẫn tôn trọng cảm xúc của nhau.
Gaslighting đáng lo hơn khi việc phủ nhận, bóp méo hoặc làm bạn nghi ngờ bản thân trở thành một kiểu hành vi lặp đi lặp lại.
Dấu hiệu đầu tiên: Bạn thường xuyên tự hỏi “Có phải mình nhớ sai không?”
Một dấu hiệu dễ nhận ra là bạn bắt đầu nghi ngờ trí nhớ của chính mình.
Bạn nhớ người kia đã nói một câu.
Nhưng họ phủ nhận.
Bạn nhớ một sự việc đã xảy ra.
Họ nói hoàn toàn không có chuyện đó.
Bạn nhớ mình đã được hứa một điều.
Họ nói:
“Tớ chưa bao giờ hứa như thế.”
Nếu chuyện này xảy ra liên tục, bạn có thể bắt đầu nghĩ:
“Chắc trí nhớ của mình có vấn đề.”
Đây là lúc bạn cần dừng lại và quan sát cả mối quan hệ, thay vì lập tức đổ lỗi cho bản thân.
Dấu hiệu thứ hai: Cảm xúc của bạn luôn bị phủ nhận
Bạn nói:
“Tớ buồn vì chuyện đó.”
Người kia trả lời:
“Có gì đâu mà buồn.”
Bạn nói:
“Tớ cảm thấy bị tổn thương.”
Họ nói:
“Cậu nhạy cảm quá.”
Bạn nói:
“Tớ thấy không thoải mái.”
Họ nói:
“Cậu làm quá mọi chuyện.”
Một người không nhất thiết phải đồng ý với cảm xúc của bạn.
Nhưng trong một mối quan hệ lành mạnh, họ vẫn có thể thừa nhận rằng bạn đang thực sự cảm thấy như vậy.
Cảm xúc của bạn không trở thành giả chỉ vì người khác không hiểu nó.
Dấu hiệu thứ ba: Cuối cùng bạn luôn là người xin lỗi
Hãy thử nhớ lại những lần hai người xảy ra mâu thuẫn.
Bạn bị tổn thương.
Người kia làm điều khiến bạn buồn.
Nhưng sau một hồi nói chuyện, bạn lại là người xin lỗi.
Bạn nói:
“Xin lỗi vì tớ đã phản ứng quá mạnh.”
“Xin lỗi vì tớ nghĩ nhiều.”
“Xin lỗi vì tớ làm cậu khó chịu.”
Trong khi hành động ban đầu khiến bạn tổn thương chưa bao giờ được giải quyết.
Nếu điều này xảy ra thường xuyên, hãy chú ý.
Một mối quan hệ lành mạnh cần có khả năng nhìn nhận lỗi từ cả hai phía.
Không phải cuộc tranh luận nào cũng cần có một người thắng, nhưng cũng không nên lúc nào chỉ có một người nhận lỗi.
Dấu hiệu thứ tư: Bạn luôn phải chứng minh rằng cảm xúc của mình là hợp lý
Bạn bắt đầu lưu ảnh chụp màn hình.
Nhớ từng câu nói.
Lưu lại tin nhắn.
Ghi nhớ thời gian và địa điểm.
Không phải vì bạn muốn làm điều gì xấu.
Mà vì bạn cảm thấy nếu không có bằng chứng thì người kia sẽ phủ nhận tất cả.
Đây là một dấu hiệu đáng để bạn quan sát.
Bạn không nên phải trở thành “luật sư” của chính mình trong mọi cuộc trò chuyện với một người bạn.
Dấu hiệu thứ năm: Bạn ngày càng không tin vào bản thân
Đây có thể là hậu quả đáng sợ nhất.
Ban đầu bạn chỉ nghi ngờ một chuyện.
Sau đó bạn bắt đầu nghi ngờ nhiều chuyện khác.
“Mình có nhớ đúng không?”
“Mình có đang quá nhạy cảm không?”
“Mình có phải người khó tính không?”
“Có phải mình luôn làm mọi thứ sai không?”
“Chắc tại mình nên mọi chuyện mới thành ra thế này.”
Bạn dần mất niềm tin vào khả năng đánh giá của chính mình.
Đó là lúc bạn cần đặc biệt cẩn thận.
Gaslighting có thể xảy ra ở đâu?
Gaslighting thường được nhắc đến khi nói về tình yêu, nhưng nó không chỉ xảy ra trong các mối quan hệ yêu đương.
Nó có thể xuất hiện trong tình bạn.
Trong nhóm bạn.
Trong gia đình.
Trong môi trường học tập.
Hoặc trong các mối quan hệ trên Internet.
Ví dụ một nhóm bạn liên tục nói rằng một bạn trong lớp “tưởng tượng chuyện bị cô lập”, trong khi họ thực sự cố tình không cho bạn đó tham gia các hoạt động.
Hoặc một người trên mạng liên tục phủ nhận những gì mình đã nhắn dù nội dung vẫn còn trong cuộc trò chuyện.
Điểm quan trọng không phải là mối quan hệ được gọi tên thế nào.
Mà là cách hành vi đó tác động đến khả năng tin tưởng và đánh giá thực tế của bạn.
Nhưng nếu hai người thực sự nhớ khác nhau thì sao?
Điều này rất quan trọng.
Con người có thể nhớ cùng một sự việc theo những cách khác nhau.
Bạn có thể nhớ một câu nói theo một cách.
Người kia nhớ theo một cách khác.
Điều đó chưa đủ để kết luận rằng ai đó đang gaslighting bạn.
Thay vì hỏi:
“Ai nhớ đúng?”
Hãy xem xét:
“Khi chúng ta không đồng ý, người kia có tôn trọng mình không?”
Nếu họ nói:
“Tớ thực sự không nhớ như vậy, nhưng tớ tin rằng cậu đã cảm thấy tổn thương.”
Đó là cách giải quyết khác hoàn toàn với:
“Cậu bị điên à? Cậu tự tưởng tượng ra mọi thứ đấy.”
Sự khác biệt nằm ở thái độ và kiểu hành vi lặp lại.
Nếu bạn nghi ngờ mình đang bị gaslighting, đừng vội tự kết luận
Từ “gaslighting” xuất hiện rất nhiều trên mạng xã hội.
Vì thế đôi khi chúng ta dễ gắn nhãn này cho bất kỳ người nào khiến mình khó chịu.
Điều đó không thực sự hữu ích.
Thay vì lập tức kết luận:
“Người này đang gaslighting mình.”
Hãy thử quan sát:
Hành vi này có lặp lại không?
Người kia có thường xuyên phủ nhận những điều họ đã làm không?
Họ có liên tục khiến bạn nghi ngờ trí nhớ của mình không?
Họ có tôn trọng cảm xúc và ranh giới của bạn không?
Khi bạn đưa ra một vấn đề cụ thể, họ có chịu lắng nghe không?
Sau mỗi lần nói chuyện, bạn thường cảm thấy được giải quyết vấn đề hay càng hoang mang về chính mình?
Những câu hỏi này có ích hơn việc chỉ gắn một cái nhãn.
Bạn có thể làm gì để bảo vệ mình?
Trước hết, hãy tin rằng cảm xúc của bạn đáng được lắng nghe.
Điều đó không có nghĩa mọi suy nghĩ của bạn đều chắc chắn đúng.
Nó chỉ có nghĩa bạn có quyền dừng lại và xem xét điều gì đang khiến mình không thoải mái.
Nếu sự việc xảy ra qua tin nhắn hoặc mạng xã hội, bạn có thể lưu lại những nội dung cần thiết để tự mình kiểm tra lại sự việc.
Không cần đăng công khai.
Không cần dùng chúng để trả đũa.
Chỉ cần giữ lại nếu bạn cần nhớ chính xác điều gì đã xảy ra.
Bạn cũng có thể nói chuyện với một người mà mình tin tưởng.
Một người bạn trưởng thành và đáng tin.
Cha mẹ.
Thầy cô.
Hoặc một người lớn mà bạn cảm thấy an toàn khi chia sẻ.
Đôi khi một góc nhìn bên ngoài giúp bạn nhìn thấy điều mà khi đang ở trong mối quan hệ đó, bạn rất khó nhận ra.
Đặt một ranh giới và quan sát phản ứng
Bạn có thể thử nói một câu rất đơn giản:
“Tớ không thích cách cậu nói chuyện với tớ như vậy.”
Hoặc:
“Tớ nhớ sự việc này khác với cậu, nhưng tớ không muốn bị nói rằng cảm xúc của tớ là vô lý.”
Sau đó hãy quan sát.
Người kia có chịu nghe không?
Họ có cố gắng hiểu không?
Họ có xin lỗi nếu thực sự làm bạn tổn thương không?
Hay họ tiếp tục chế giễu, phủ nhận và khiến bạn cảm thấy mình có vấn đề?
Phản ứng của một người khi bạn đặt ra ranh giới thường nói lên rất nhiều điều.
Đừng cố “thắng” người đang thao túng bạn
Nếu bạn nghi ngờ một người đang cố làm bạn nghi ngờ chính mình, việc tranh luận hàng giờ để chứng minh mình đúng thường không phải giải pháp tốt.
Bạn không cần phải thắng từng câu nói.
Bạn không cần khiến họ thừa nhận:
“Ừ, tớ đã sai.”
Điều quan trọng hơn là bạn biết giới hạn của mình.
Nếu cuộc trò chuyện liên tục trở thành vòng lặp:
Bạn nêu vấn đề.
Họ phủ nhận.
Bạn đưa bằng chứng.
Họ chuyển sang công kích bạn.
Bạn giải thích cảm xúc.
Họ nói bạn quá nhạy cảm.
Rồi cuối cùng bạn lại xin lỗi.
Thì có thể đã đến lúc bạn nên dừng cuộc tranh luận.
Bạn không cần phải thuyết phục một người tôn trọng mình.
Nếu người đó là bạn thân thì sao?
Điều này càng khó vì bạn có rất nhiều kỷ niệm với họ.
Bạn nghĩ:
“Chắc cậu ấy không cố ý.”
“Có lẽ mình nghĩ nhiều thật.”
“Nếu mình nói ra thì mất bạn.”
Hãy cho tình bạn một cơ hội bằng cách nói rõ điều khiến bạn khó chịu.
Nhưng cũng hãy nhìn vào hành động sau đó.
Một người bạn tốt có thể mắc lỗi.
Điều quan trọng là họ có thể nhận ra lỗi và thay đổi.
Nếu họ biết bạn tổn thương nhưng vẫn tiếp tục làm điều tương tự, bạn cần nghiêm túc xem xét lại mối quan hệ.
Nếu bạn cảm thấy mình không an toàn
Nếu một người liên tục đe dọa, ép buộc, tống tiền, kiểm soát bạn hoặc sử dụng hình ảnh và thông tin riêng tư của bạn để gây áp lực, đây không còn là một cuộc tranh luận thông thường.
Đừng cố giải quyết một mình.
Hãy tìm một người lớn đáng tin cậy để hỗ trợ.
Nếu chuyện xảy ra trên mạng, đừng tiếp tục gửi thêm thông tin, hình ảnh, mật khẩu hoặc mã OTP để “làm cho họ vui” hoặc để họ ngừng gây áp lực.
Có thể sử dụng chức năng chặn và báo cáo của nền tảng, đồng thời giữ lại bằng chứng cần thiết để nhờ người lớn hỗ trợ.
Miss Teen Dictionary
Gaslighting = một dạng thao túng tâm lý khiến một người dần nghi ngờ ký ức, cảm xúc, suy nghĩ hoặc khả năng đánh giá sự việc của chính mình.
Ví dụ dễ hiểu: Bạn nhớ rõ một người đã nói hoặc làm điều khiến bạn tổn thương. Nhưng họ liên tục phủ nhận, nói bạn tưởng tượng, quá nhạy cảm hoặc “có vấn đề”, khiến bạn dần không còn tin vào chính mình.
Nhớ: Không phải mọi bất đồng hay lời nói dối đều là gaslighting. Hãy chú ý đến kiểu hành vi lặp lại và việc người đó có liên tục khiến bạn nghi ngờ chính mình hay không.
Nếu gặp: Bình tĩnh quan sát, ghi nhớ hoặc lưu lại thông tin cần thiết, đặt ranh giới và nói chuyện với một người đáng tin cậy nếu bạn cảm thấy bị thao túng hoặc không an toàn.
Câu nhớ nhanh: “Nếu một mối quan hệ khiến bạn liên tục nghi ngờ chính mình, hãy dừng lại và nhìn kỹ xem chuyện gì đang xảy ra.”