Có một câu hỏi mà rất nhiều học sinh từng nghe ít nhất một lần:
“Sau này con muốn làm nghề gì?”
Và có thể bạn đã từng đứng hình trước câu hỏi đó.
Bạn bè có người nói muốn làm bác sĩ.
Có người muốn làm công an.
Có người muốn làm giáo viên.
Có người nói sau này sẽ làm kinh doanh.
Còn bạn?
Bạn không biết.
Không phải bạn không có ước mơ.
Chỉ là bạn chưa tìm thấy một nghề nào khiến mình có thể nói chắc chắn:
“Đúng rồi. Sau này mình muốn làm việc này.”
Rồi bạn bắt đầu lo.
“Có phải mình đang chậm hơn mọi người không?”
“Nếu đến lúc chọn ngành mà mình vẫn không biết thì sao?”
“Có phải mình không có mục tiêu không?”
Nếu bạn đang ở trong tình trạng đó, có một điều bạn cần biết trước:
Không biết mình thích nghề gì khi còn đi học là chuyện hoàn toàn bình thường.
Bạn không cần phải biết nghề mình sẽ làm cả đời ngay từ bây giờ
Có một áp lực vô hình mà học sinh rất dễ gặp.
Đó là cảm giác mình phải tìm ra “nghề nghiệp trong mơ” càng sớm càng tốt.
Nhưng thực tế, ở tuổi đi học, bạn vẫn đang khám phá chính mình.
Bạn còn chưa biết mình thích môi trường làm việc nào.
Chưa biết mình có khả năng gì nổi bật.
Chưa biết mình chịu được áp lực đến đâu.
Chưa biết mình thích làm việc với con người, máy móc, con số, ý tưởng hay thiên nhiên.
Thậm chí những thứ bạn thích năm 15 tuổi có thể thay đổi khi bạn 18, 22 hoặc 25 tuổi.
Vì vậy, mục tiêu lúc này không nhất thiết phải là:
“Tìm ra nghề mình sẽ làm cả đời.”
Mà nên là:
“Tìm hiểu xem mình phù hợp với điều gì và thử từng bước.”
Đừng bắt đầu bằng câu hỏi “Mình thích nghề gì?”
Đây là một thay đổi nhỏ nhưng rất quan trọng.
Nếu bạn tự hỏi:
“Mình thích nghề gì?”
bạn có thể nhanh chóng rơi vào bế tắc.
Bởi vì nghề nghiệp là một khái niệm rất lớn.
Thay vào đó, hãy hỏi những câu nhỏ hơn.
“Mình thích làm việc gì?”
“Mình làm việc gì mà không thấy quá chán?”
“Mình tò mò về điều gì?”
“Mình thường được người khác nhờ làm việc gì?”
“Môn học nào mình cảm thấy dễ tiếp cận hơn?”
“Mình thích làm việc một mình hay cùng người khác?”
“Mình thích tạo ra thứ gì đó hay giải quyết vấn đề?”
Những câu hỏi này dễ trả lời hơn.
Và câu trả lời của chúng sẽ dần tạo thành một bức tranh về bạn.
Hãy bắt đầu từ những việc bạn thích làm, không phải tên nghề
Ví dụ bạn nói:
“Mình thích chơi game.”
Điều đó chưa có nghĩa bạn phải trở thành game thủ chuyên nghiệp.
Nhưng hãy đào sâu hơn.
Bạn thích điều gì trong game?
Thích chiến thuật?
Thích thiết kế nhân vật?
Thích kể chuyện?
Thích tìm lỗi?
Thích cạnh tranh?
Thích xây dựng thế giới?
Thích lập trình?
Mỗi câu trả lời mở ra một hướng khác nhau.
Hoặc bạn nói:
“Mình thích TikTok.”
Không có nghĩa bạn nhất thiết phải trở thành TikToker.
Có thể bạn thích:
Quay video.
Viết kịch bản.
Chỉnh sửa video.
Thiết kế hình ảnh.
Tìm ý tưởng.
Phân tích tại sao một video được nhiều người xem.
Đó mới là những manh mối đáng chú ý.
Điều bạn thích và nghề nghiệp không phải lúc nào cũng giống nhau
Bạn có thể thích vẽ nhưng không muốn trở thành họa sĩ.
Bạn có thể thích bóng đá nhưng không muốn trở thành cầu thủ.
Bạn thích máy tính nhưng không muốn làm lập trình viên.
Bạn thích nói chuyện với người khác nhưng không muốn làm giáo viên.
Điều này hoàn toàn bình thường.
Một sở thích có thể trở thành nghề.
Nhưng cũng có thể chỉ đơn giản là một sở thích.
Đừng ép mọi thứ mình thích phải biến thành công việc kiếm tiền.
Hãy để ý những việc khiến bạn quên mất thời gian
Có những lúc bạn bắt đầu làm một việc.
Rồi một tiếng trôi qua mà bạn không để ý.
Bạn có thể đang:
Chỉnh sửa một video.
Đọc về một chủ đề.
Thiết kế một thứ gì đó.
Tìm hiểu cách một chiếc máy hoạt động.
Viết một câu chuyện.
Giải một bài toán khó.
Tìm hiểu về một quốc gia.
Tranh luận về một vấn đề.
Giúp một người khác giải quyết vấn đề.
Đó có thể là một manh mối.
Không phải cứ làm việc mình thích là quên thời gian.
Nhưng những hoạt động khiến bạn tự nguyện dành thời gian cho chúng thường đáng để bạn khám phá thêm.
Hãy nhìn vào thứ bạn chủ động tìm hiểu khi không ai bắt
Đây là một câu hỏi rất hay:
“Nếu ngày mai không có bài tập và không ai kiểm tra, mình sẽ tự tìm hiểu điều gì?”
Có thể bạn sẽ xem video về công nghệ.
Có thể đọc tin thể thao.
Có thể tìm hiểu về thời trang.
Có thể xem cách người khác kinh doanh.
Có thể tìm hiểu tâm lý con người.
Có thể mày mò máy tính.
Có thể đọc về động vật.
Những thứ bạn tự tìm hiểu mà không cần ai ép có thể cho bạn một manh mối về sự tò mò tự nhiên của mình.
Đừng bỏ qua những việc người khác thường nhờ bạn
Có những khả năng bạn không nhận ra vì bạn đã quen với chúng.
Bạn bè thường nhờ bạn:
Chỉnh ảnh.
Sửa máy tính.
Giải thích bài.
Viết nội dung.
Thuyết trình.
Tìm thông tin.
Hòa giải khi mọi người cãi nhau.
Tổ chức hoạt động.
Lên ý tưởng.
Những việc này không nhất thiết là nghề nghiệp tương lai.
Nhưng chúng cho bạn biết bạn có thể đang có lợi thế ở đâu.
Đừng chỉ hỏi “Mình giỏi gì?”
Nhiều học sinh nghĩ:
“Mình không giỏi môn nào đặc biệt nên mình chẳng có năng khiếu gì.”
Đây là một kết luận quá sớm.
Năng lực không chỉ xuất hiện dưới dạng điểm số.
Một người có thể học Toán rất tốt.
Nhưng một người khác có thể:
Giải thích vấn đề rất dễ hiểu.
Kiên nhẫn với người khác.
Quan sát tốt.
Nhạy với hình ảnh.
Có khả năng tổ chức.
Nhớ chi tiết.
Đặt câu hỏi tốt.
Giao tiếp tốt.
Kiên trì với một việc khó.
Đó đều có thể là những năng lực hữu ích trong công việc.
Hãy thử thay vì chỉ suy nghĩ
Có một cái bẫy rất phổ biến:
Bạn ngồi suy nghĩ hàng tháng:
“Mình hợp nghề gì?”
Nhưng càng nghĩ càng không biết.
Bởi vì có những thứ chỉ có thể hiểu sau khi bạn thử làm.
Bạn nghĩ mình thích thiết kế.
Hãy thử làm một poster.
Bạn nghĩ mình thích viết.
Hãy thử viết một bài.
Bạn nghĩ mình thích lập trình.
Hãy thử làm một trang web đơn giản.
Bạn nghĩ mình thích kinh doanh.
Hãy thử bán một món đồ nhỏ.
Bạn nghĩ mình thích làm video.
Hãy thử dựng một video ngắn.
Sau khi làm, bạn có thể nhận ra:
“À, mình thích ý tưởng này nhưng không thích công việc thực tế.”
Hoặc ngược lại:
“Hóa ra mình thích việc này hơn mình tưởng.”
Trải nghiệm thường cho bạn câu trả lời tốt hơn suy nghĩ trong đầu.
Hãy thử những dự án nhỏ
Bạn không cần xin vào một công ty để thử một nghề.
Hãy bắt đầu thật nhỏ.
Nếu tò mò về thiết kế, làm một bộ poster.
Nếu tò mò về lập trình, tạo một website đơn giản.
Nếu thích viết, lập một blog.
Nếu thích kinh doanh, thử bán một sản phẩm phù hợp và an toàn dưới sự hỗ trợ của gia đình.
Nếu thích truyền thông, thử làm một video.
Nếu thích khoa học, thực hiện một dự án nhỏ ở trường.
Mục tiêu không phải kiếm tiền ngay.
Mục tiêu là thu thập trải nghiệm để hiểu chính mình.
Đừng chọn nghề chỉ vì nó đang “hot”
Mỗi thời điểm lại có những nghề được nhắc đến rất nhiều.
Hôm nay mọi người nói về AI.
Ngày mai có thể là một lĩnh vực khác.
Nếu bạn chọn nghề chỉ vì:
“Nghề này đang hot.”
hoặc:
“Người ta nói nghề này lương cao.”
bạn có thể bỏ qua một câu hỏi quan trọng:
“Mình có phù hợp với công việc đó không?”
Một nghề có thể rất hấp dẫn với người này nhưng rất mệt mỏi với người khác.
Đừng chọn nghề chỉ vì bạn bè chọn
Bạn thân nói:
“Tớ sẽ học ngành này.”
Bạn bắt đầu nghĩ:
“Hay mình học cùng?”
Cảm giác đi cùng bạn bè rất dễ chịu.
Nhưng sau này, mỗi người sẽ phải sống với lựa chọn của chính mình.
Bạn có thể học cùng trường.
Có thể cùng ngành.
Nhưng không nên chọn một con đường chỉ vì sợ mình đi một mình.
Con đường nghề nghiệp không phải cuộc thi xem ai chọn trước.
Đừng chọn nghề chỉ để làm bố mẹ vui
Có những bạn nói:
“Bố mẹ muốn mình làm bác sĩ.”
“Gia đình muốn mình học luật.”
“Nhà mình kinh doanh nên mình chắc sẽ nối nghiệp.”
Ý kiến của bố mẹ rất đáng lắng nghe.
Họ có thể có kinh nghiệm và nhìn thấy những điều bạn chưa nhìn thấy.
Nhưng cuối cùng, bạn mới là người phải học, làm việc và sống với lựa chọn đó.
Thay vì tranh luận:
“Con thích cái này, bố mẹ không hiểu.”
hãy thử nói:
“Con muốn tìm hiểu thêm về hướng này. Mình cùng xem nó có phù hợp với con không?”
Một cuộc trò chuyện dựa trên thông tin thường hiệu quả hơn một cuộc tranh cãi dựa trên cảm xúc.
Nếu hiện tại bạn chẳng thích nghề nào thì sao?
Cũng không sao.
Thay vì cố tìm một nghề mình yêu thích ngay lập tức, hãy tìm một thứ bạn không ghét và muốn khám phá thêm.
Ví dụ:
“Mình chưa biết có thích công nghệ không, nhưng mình muốn thử.”
“Mình chưa biết có hợp kinh doanh không, nhưng mình tò mò.”
“Mình chưa biết có thích thiết kế không, nhưng mình muốn làm thử.”
Đó đã là một điểm bắt đầu tốt.
Hãy lập “sổ khám phá nghề nghiệp”
Bạn không cần một ứng dụng đặc biệt.
Chỉ cần một cuốn sổ hoặc một file đơn giản.
Mỗi lần thử một hoạt động, hãy ghi lại:
Mình đã thử làm gì?
Mình có thấy hứng thú không?
Phần nào mình thích nhất?
Phần nào khiến mình chán?
Mình có làm tương đối tốt không?
Mình có muốn thử lại không?
Sau vài tháng, bạn sẽ có một thứ rất giá trị:
Dữ liệu về chính mình.
Bạn sẽ bắt đầu thấy những mẫu lặp lại.
Có thể bạn luôn thích sáng tạo.
Hoặc luôn thích giải quyết vấn đề.
Hoặc luôn thích làm việc với con người.
Hoặc thích những công việc cần sự chính xác.
Đó là lúc định hướng nghề nghiệp bắt đầu rõ hơn.
Đừng cố tìm “nghề hoàn hảo”
Không có nghề nào hoàn hảo.
Một nghề bạn rất thích có thể vẫn có những ngày chán.
Một nghề phù hợp có thể vẫn có áp lực.
Một công việc thú vị vẫn có những phần bạn không thích.
Vì vậy, đừng tìm một nghề mà bạn nghĩ:
“Mình sẽ yêu nó mỗi ngày.”
Hãy tìm một hướng mà bạn có thể nói:
“Mình thấy công việc này có ý nghĩa với mình và mình sẵn sàng học để làm nó tốt hơn.”
Nếu phải chọn ngành nhưng vẫn chưa chắc chắn?
Đừng cố giả vờ rằng mình chắc chắn.
Hãy tìm hiểu thực tế.
Xem chương trình học.
Tìm hiểu công việc sau khi tốt nghiệp.
Nói chuyện với người đang làm nghề đó.
Tìm hiểu những khó khăn của nghề.
Xem thử một ngày làm việc của họ như thế nào.
Đừng chỉ đọc những bài viết nói về mức lương hoặc những mặt hào nhoáng.
Hãy tìm cả những điều khó chịu.
Vì đôi khi thứ giúp bạn biết một nghề có phù hợp hay không lại chính là những phần bạn không thích.
Một bài tập rất đơn giản cho hôm nay
Hãy lấy một tờ giấy.
Chia thành ba phần.
Phần 1: Mình thích.
Viết tất cả những việc bạn thích làm, dù chúng có vẻ chẳng liên quan đến nghề nghiệp.
Phần 2: Mình khá.
Viết những việc bạn thường làm tốt hoặc được người khác đánh giá cao.
Phần 3: Mình tò mò.
Viết những lĩnh vực bạn chưa biết mình có thích hay không nhưng muốn thử.
Sau đó nhìn cả ba danh sách.
Những thứ xuất hiện ở cả ba phần chính là những hướng rất đáng để bạn khám phá thêm.
Đừng vội kết luận “Mình không có năng khiếu”
Có một điều rất nhiều người quên:
Năng lực thường xuất hiện sau quá trình luyện tập.
Bạn thử lập trình một lần và thấy khó.
Không có nghĩa bạn không hợp công nghệ.
Bạn viết một bài chưa hay.
Không có nghĩa bạn không thể viết.
Bạn làm một video rất xấu.
Không có nghĩa bạn không thể làm truyền thông.
Lần đầu thử một thứ gì đó thường cho bạn biết mình chưa biết làm, chứ chưa chắc cho biết bạn không phù hợp.
Điều quan trọng nhất
Nếu bạn chưa biết mình thích nghề gì, đừng hoảng.
Bạn không bị bỏ lại phía sau.
Bạn cũng không cần phải có một câu trả lời thật đẹp để trả lời người lớn:
“Sau này con muốn làm gì?”
Bạn hoàn toàn có thể nói:
“Con chưa biết chính xác. Nhưng con đang thử tìm hiểu.”
Đó không phải là một câu trả lời yếu.
Đó là một câu trả lời trung thực.
Và quan trọng hơn, nó cho thấy bạn đang bắt đầu chủ động tìm hiểu tương lai của mình.
Đừng ngồi yên chờ một ngày tự nhiên phát hiện ra “nghề trong mơ”.
Hãy thử một việc.
Quan sát cảm giác của mình.
Thử thêm một việc khác.
Ghi lại những gì mình học được.
Loại bỏ những thứ không phù hợp.
Giữ lại những thứ khiến mình tò mò.
Rồi tiếp tục.
Định hướng nghề nghiệp không phải khoảnh khắc bạn tìm thấy một đáp án. Nó là quá trình bạn dần hiểu mình là người như thế nào.
Miss Teen Dictionary
Định hướng nghề nghiệp = quá trình tìm hiểu bản thân, các nghề nghiệp và môi trường làm việc để lựa chọn những hướng đi phù hợp với khả năng, sở thích và mục tiêu của mình.
Sở thích nghề nghiệp = những lĩnh vực hoặc hoạt động mà bạn có sự tò mò, hứng thú và muốn dành thời gian tìm hiểu hoặc thực hành.
Dấu hiệu cần nhớ: Không biết mình thích nghề gì không có nghĩa là bạn không có tương lai. Ở tuổi học sinh, việc khám phá nhiều lĩnh vực trước khi lựa chọn là hoàn toàn bình thường.
Nếu chưa biết: Đừng ép mình phải chọn ngay. Hãy bắt đầu từ những việc bạn thích, những việc bạn làm tốt và những lĩnh vực bạn tò mò; sau đó thử những dự án nhỏ để có trải nghiệm thực tế.
Câu nhớ nhanh: “Bạn không cần biết mình sẽ đi đâu cả đời. Bạn chỉ cần biết bước tiếp theo mình muốn thử là gì.”